ВКЛ: ацэнка дзяржау у беларускай гисторыяграыии

ВКЛ: ацэнка дзяржау у беларускай гiсторыяграфii

План

1. Уступ

2. Канцэпцыi паходжання ВКЛ

3. Заходнерускiя i лiтоускiя землi перад уваходжаннем у склад ВКЛ

4. Склад ВКЛ

Заключэнне

Спіс выкарыстанай літаратуры

Уступ

ВКЛ была дзяржавай, якая была створана як аб’яднанне розных дзяржау, насельництва было прадстаулена розным народами и вераиспаведаннем. Адметнай рысай дзяржау якия уваходзили у ВКЛ было жаданне князей заствацца незалежными и самастойными на маленькай тэрыторыи, но пры гэтым мець ахову ад знешних пагроз. ВКЛ па свайму складу было полиэтничнай моцнай и вяликай дзяржавай сярэдневечча. Гэта дзяржава было створана у час феадальнай раздробленасци и мижусобных войн памиж феадалами, на тэрыторыи заходнеруских и литоуских зямель, якия гарманична дапауняли друг друга: закходнеруския земли прынесли з сабой – кансалидацыю замель, а литойския земли – палитычную стабильнасць.

1. Канцэпцыi паходжання ВКЛ

Згодна традыцыйнай (лiтойскай) канцэпцыi утварэнне ВКЛ падавалая выключна як вынiк захопу лiтоуцамi заходнерускiх зямель i iх гвалтойнага далучэння да Лiтойскай дзяржавы. Фактар знешняй лiтойскай агрэсii у гэтым працэссе абсалютызавауся. Лiтва выступала у якасцi варожай дзяржавы, якая сiлай зброi захапiла рускiя землi.

Ролю аб’яднальнага цэнтра русскiх княствай традыцыйная гiстарыяграфiя замацойвала за Маскоускiм княствам, якое знаходзiлася у складзе Уладзiмiрскага. Тут была «сапраудная» Русь, якая, памацнейшы, уступiць у барацьбу з варожай Лiтвой за старажыткую спадчыну.

Далучэнне дробных княствай да самкойскiх уладанняй зауседы лiчылася з’явай выключна прагрэсiйнай, сваеасаблiвай праявай гiстарычнай заканамернасцi, перавагi цэнтралiзацыi над феалальнай раздробленасцю. Рост тэрыторыii ВКЛ звычайна даследчыкау засмучау, таму што тым самым аддалялась здзяйсненне Масквой яе гiстарычнай мiссii. Маскоускiя князi падавалiся «збiральнiкамi», а лiтоускiя – чужынцамi-захопнiкамi, спусташальнiкамi Рускай зямлi.

Гэты падыход адлюстройувау навуковы погляд, стан гiстарычных крынiц i ведау i быу агульнапрынятым. Тамму шмат хто i сення здзiвiцца, калi дазнаецца, што для праваслауных жыхароу ВКЛ русскiмi, былi перш за усе самi i уся Русь, паводле iх меркаванняу, аб’ядноувалася менавiта у Лiтоуска-Рускай дзяржаве. Аб гэтым сведчаць шматлiкiя помнiкi i летапiсы.

Напрыклад, у «Летапiсе Рачынскага» зазначана, што у 1512г. «князь велiкiе московскiе Васiлiй, забывшi перемiря i прiсягi свое, до паньства Русского войско свое высылал i шкоды непрыятельскiм обычаем чынiл» (гаворка iшла пра паход князя Васiлiя у ВК, на Смаленск).

Такое станiвiшча тлумачыцца тым, што у перыяд свайго росквiту ВКЛ распасцiралася ад Балтыi да Чорнага мора i ад межау Польшi i Венгрыi да Падмаскоуя. Яунымi былi i рэальныя суадносiны у iм лiтоускага i славянскага элементау. Уласна Лiтва займала у iм усяго 1/12 краiны, ¾ насельнiцтва складала мая частка старажытнарускай народнасцi, якая ужо у ВКЛ паступова трансфармавалася у беларускую, русскую i украiнскую народнасцi. Лiтоуцы з’явiлiся у гэтай дзяржаве нацыянальнай меншасцю.

Такiм суадносiны тэрытарыяльнага i этнiчнага кампанентау у ВКЛ далi падставу некаторым аутарам для рэзкай ломкi традыцыйная канцэпцыi.

Другая тэнцэпцыя – зваротная канцэпцыя утварэння ВКЛ, прапагандуемая у творах М.Ермаловiча, якога падтрымлiваюць некаторыя iншыя даследчыкi. Аснойная яе iдэя заключаецца у тым, што не лiтоуская знаць захапiла рускiя землi, як сцвярджалi лiтоускiя хранiсты, а, наадваром, заходнерускiя княства далучылi да сябе Лiтву i заснавалi ВКЛ. Гэта тэорыя была папулярна сярод лiтаратурнай i мастацкай нацыянальнай iнтэлiгенцыi, некаторых палiтыкау з моманту атрымання Беларуссю дзяржаунай незалежнасцi. Але большасць вучоных-спецыялiстау не згодны з ей. Таму, что гэта канцэпцыя у асноуным грунтуецца на летапiсах, а яны не з’яуляюцца дакладнай гiстарынай крынiцай. Яны усе больш позняга паходжання, i адны i тыя ж падзеi трактуюцца iмi по-рознаму. Праблемы ранняй гiсторыi вырашаюцца не Толькi па пiсьмовых крынiцах. Больш дакладнымi з’яуляюцца археалагiчныя, геаграфiчныя, лiнгвiстычныя даследваннi, асаблiва калi яны усе даюць прыблiзна аднолькавыя вынiкi. Дауно вырашана пытанне аб месцазнаходжаннi старажытнай Лiтвы з дапамогай археалагiчных даследаванняу, якiя прасочваюць межы распаусюджання балцкiх i славяшскiх культур.

Тэрыторыя Верхняга Панямоння, якую М.Ермаловiч лiчыць месцам знаходжання летапiснай Лiтвы, былi не балцкай, а славянскай. Лiтоуская Галiна балтау займала асноуную тэрыторыю сучаснай Лiтвы – правабярэжную частку Панямоння, выключаючы невялiкi рэгiен нiжняга цячэння Немана, дзе жылi скалвы[1] . Тапонiм «Лiтва», вакол якога грунтуецца канцэпцыя аб знаходжаннi старажытнай Лiтвы у Верхнiм Панямоннi[2] , з’явiуся тут, калi Чорная Русь, цi Новагародчына, ужо увайшла у ВКЛ,

2. Заходнерускiя i лiтоускiя земелi перад уваходжаннем у склад ВКЛ

Каб даць ацэнку дзяржау у рамках ВКЛ разгледзiм больш падрабязна заходнерускiя i лiтоускiя землi у XIIIст.

Для заходнiх зямель Русi XII-XIIIст. былi пэрыядам феадальнай раздробленаскi, якая была заканамернай з’явай у працэссе сцвярджэння феадальнага ладу. У гэты перыяд наступiу новы этап, якi характэрызуецца паглыбленнем i развiццем феадальных адносiн. Умацаванне класса феадалау дазволiла ажыццяуляць уладу над феадальна залежн