Махмуд Ыстык К лді

МАХМУД КАШГАРИ. "ДИУАНИ ЛУГАТ АТ-ТЮРК"

Ал Фарабиден басқа Отрар жері заманында атақты болған тағы екі адамды тәрбиеледі. Аббас Жаухари астрономия және математикамен айналысты, ол Ал-Хорезмимен бірге, бүгінде өзінің дәлдігімен таңқалдырған астрономиялық кесте жасады. Абу Насырдың тағы бір жерлесі Исхак Ал-Фараби лингвистика және географияны зерттеумен айналысқан. Ертіс жағасында туылған Жанақ ибн Хакан-ал-Кимаки белгілі географ еді. Солардың ішінде “Диуани лугат-ат-тюрк” (Түрік тілінің сөздігі) кітабының авторы лингвисть және географ Махмуду-ибн-аль-Хусайн ибн Мухаммед Ал-Кашгаридің орны ерекше екені талас тудырмайды.

Махмуд Ыстык Көлдің жағасындағы Барысхан қаласында туылғанмен, өмірінің көп бөлігін Кашгарда өткізеді. Осы жерде 1072-1074 жылдары ол өз еңбектерін жазады. Өзінің айтуы бойынша, кітап жазу үшін ол түріктер отырған жерлердің бәрін айналып шағады. Ол Карлыктардың, кангарлардың, оғыздардың, қыпшақтардың, қырғыздардың сөздерін тікелей әңімеден жазады, олардыңәндерін, мақал-мәтелдерін, аңыздары мен әдет-ғұрыптарын жазған. “Диуани лугат-ат-тюрк” – түрік халықтарының мәднеиеті, шаруашылығы, этнонимдері, топонимдері, халықтық календары, географиялық терминологиясы және көптеген басқа да мәліметтер алуға болатын, өзінше бір энциклопедиясы іспеттес. Осылайша біз ортағасырлықҚазақстанның сол замандағы ғылым орталықтарының бірі болғанын білеміз. Баласагун мен Отрар, Дамаск мен Багдаттай болмаса да, ғылыми білім үшін олардың маңызы өте зор болды. Өкінішке карай, Қазақстан ғұламаларының еңбектері жинақталған атақты Отрар кітапханасы бізге дейін толық жеткен жоқ бірақ, бізге дейін жеткендерініңөзі түріктілдестердің ішінде, Қазақстанда ғылымның гүлденгенін дәлелдейді.

Махмуд Кашгари 1029 жылы туылып, 1101 жылы қайтыс болған. Қараканит ақсүйектерінен шығып, тіпті династияның тіклей ұрпағы бола тұра, түрлі себептермен қуғындауда жүргенде, түріктер тұратын барлық жерлерді аралайды. Сол заманда селжуктерге тиісті болған Багдатта жүргенде, түрік халқыныңөмірін, оның менталитетін, салт-дәстүрін, орналасу географиясын, ең алдымен тілін жан-жақты зерделейтін кітап жазу туралы ойлары пісіп жетіледі.

Махмуд Кашгаридің атақты “Диуани лугат ат-түрік” кітабы шын мәнінде түрік энцилопедиясын береді. Онда тарихи-мәдени, этнографиялық және лингвистикалық материалдыр жинақаталып, қортындыланған. Кашгаридің “Диваны” ХІ ғ-ғы түрік халықтарныңәлемді тану ерекшеліктері көрсетілген, мінез құлықтары мен этникалыққұндылақтары қашап жазылған, алдынғы бабалардың мұраларын бойына сақтаған - түрік мәдениетінің ескерткіші болып табылады. Кітапта ертеде дүнйедегі зороастийлік-шамандық көзқарастармен бірге жаңа идеология – ислам мен оның тармағы суфизм элементтері де кездеседі.

Жүсіп Баласагунның жас замандасы ретінде, оның тілдің мәні мен ролі жөніндегі көзқараснының ықпалында, Кашгари тілдерді зерттеуде салыстыру әдісін және тарихи тұрғыдан келу әдісін енгізді, сөйтіп қазіргі түркология ғылымының негізін салды. Кашагаридің жетекшісі Фарабтан шыққан исхак ибн Ибрахим аль-Фараби (Жаухари) болды. Оның “Диван аль-адаб фи байан лугат аль-араб” (“Әдеби шығармалардың араб тіліндегі жинағы” – “Собрание литературных произведений в изложении на языке арабов”) деген еңбегін Бируни де пайдаланған. Бируни мен Кашгаридегі дәрілердің түрікше аталуы бірдей. Махмудттың арабтық-филиологиялық білімімен қатар орта ғасырдағы мусылмандықғылымдардың бәрінен де білімі болды. Махмуд Кашгаридің кітабына оныңөзінен артық баға беру қиын. “Бұл кітапты – деп жазады Махмуд – мен алфавиттік ретепен жаздым, оны мақалдармен, саджалармен, мәтелдермен, өлеңдермен, раджаздармен (әскери өлеңдермен) және прозалықүзінділермен өрнектедім. Мен қиындарды жеңілдеттім, түсініксіздерді түсіндірдім, жылдар бойы жұмыс істедім: (Кітап оқушыларын) олардың (түріктердің) әдет-ғұрпымен және білімімен таныстыру үшін, оған оларды